فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

طراحی و سنجش شاخص ترکیبی سنجش علم مبتنی بر صورت‌بندی اسلامی علم (پیشنهادی برای ارائه گزارش‌های ملّی علم و فناوری جمهوری اسلامی ایران)

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 دکتری تصمیم‌گیری و خط‌مشی‌گذاری عمومی دانشگاه امام صادق(ع) ، تهران، ایران
2 استادیار دانشکده معارف اسلامی و مدیریت، دانشگاه امام صادق علیه السلام، تهران. ایران.
چکیده
سیاست‌گذاران علم و فناوری، میزان موفقیت و شکست خویش را دائماً با ارجاع به رتبه خود بر اساس شاخص‌ها، ارزیابی می‌کنند. اما از یک‌سو، این شاخص‌ها، منفردند و ابعاد و مؤلفه‌های مختلف علم، در یک چارچوب با همدیگر ترکیب نشده‌اند و از دیگر سو، چارچوب نظری شاخص‌های ترکیبی بر اساس مبانی مختلف، به نحو متفاوتی صورت‌بندی می‌شود. ازاین‌رو هدف پژوهش حاضر، این است که یک شاخص ترکیبی برای سنجش علم مبتنی بر صورت‌بندی اسلامی علم طراحی کند. در این پژوهش روش‌شناسی ده مرحله‌ای ساخت شاخص ترکیبی، ارائه‌شده توسط سازمان همکاری‌های اقتصادی و توسعه مبنا بوده است. این روش‌شناسی از تدوین چارچوب نظری، شروع و به ارائه و انتشار، ختم می‌شود. این پژوهش، با صورت‌بندی دیدگاه‌های سه متفکراسلامی(امام خمینی، شهید مطهری و آیت‌الله خامنه‌ای) و با استفاده از روش تحلیل مضمون و با رویکرد استقرایی- قیاسی و درنهایت از طریق خوانش جمعی صورت‌بندی‌ها، چارچوب نظری شاخص را به دست آورد. سایر مراحل نیز مطابق با روش‌شناسی مذکور طی شد. یافته‌ها نشان داد دو مفهوم «اقتدارزا بودن» و «زنجیره‌مندی»، توضیح‌دهنده ماهیت علم از منظر اندیشمندان اسلامی است که منجر به ترسیم سه بُعد «مرجعیت فکری و علمی»، «نظام اقتصادی قوی» و «نظام سیاسی اجتماعی عزتمند» به‌عنوان ابعاد علم در حیات اجتماعی می‌شود. این ابعاد، با 12 متغیر و 36 نشانگرِ متناظر خود، اجزای شاخص ترکیبی علم را به وجود آورده‌اند. سنجش علم ایران در بازه زمانی 5 ساله (1398-1394)، نشان‌دهنده رشد همواره صعودی ولی نامتوازن آن به میزان 28.03% است. به‌طوری‌که بُعد «مرجعیت فکری و علمی»، 38%، بعد «نظام سیاسی اجتماعی عزتمند»، 1.07% و بعد «نظام اقتصادی قوی»، 17.41% رشد کرده است. بنابراین علی‌رغم رشد قابل‌توجه علم در بعد مرجعیت علمی، علم، عزت‌آفرینی چندانی را به بار نیاورده و ثانیاً میزان توانایی اقتصادی و تولید ثروت از علم، کمتر از رشد شاخص کلی آن بوده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Designing and Measuring a Composite Science Measurement Index Based on the Islamic Formulation of Science (A Proposal for Presenting National Science and Technology Reports of the Islamic Republic of Iran)

نویسندگان English

Hossein Gholipour 1
Hossein Gholipour 2
Babak Hamidia 2
1 PhD in public administration and public policy,Islamic studies and management, Imam sadiq university, Tehran,Iran
2 Assistant Professor, Faculty of Islamic Studies and Management, Imam Sadiq University, Tehran. Iran.
چکیده English

Objective: Science and technology policymakers constantly assess their success and failure by referring to their rankings based on various indicators. However, on one hand, these indicators are individual and the different dimensions and components of science have not been integrated into a unified framework, and on the other hand, the theoretical framework of composite indicators is formulated differently based on various foundations. Therefore, the aim of the present research is to design a composite indicator for measuring science based on the Islamic formulation of science.

Methodology: The ten-step methodology for constructing a composite index, as presented by the Organisation for Economic Co-operation and Development (OECD), has been the foundation for this research. This methodology starts with the development of a theoretical framework and ends with the presentation and dissemination of the index. In this study, the theoretical framework of the index was developed by formulating the perspectives of three Islamic thinkers (Imam Khomeini, Martyr Motahari, and Ayatollah Khamenei) using thematic analysis, with an inductive-deductive approach, and ultimately through a collective reading of the formulations. The other steps were also carried out in accordance with the aforementioned methodology.

Findings: The two concepts of "Being powerful" and "being a chain" explain the nature of science from the perspective of Islamic thinkers, which lead to the drawing of three dimensions of "intellectual and scientific reference", "strong economic system" and "honorable social political system" as the dimensions of science. It happens in social life. These dimensions, with their 12 variables and 36 corresponding indicators,

کلیدواژه‌ها English

Composite index
measurement of science
thinkers of the Islamic Revolution
governance of science
Islamic Republic of Iran
  • ابن ابی‌الحدید، عبدالحمید (1404 هـ.ق). شرح نهج البلاغه (جلد 20). قم: مکتبة آیة الله المرعشی النجفی.
  • آزادی احمدآبادی، قاسم، و نورمحمدی، حمزه علی (1397)، سنجش، تحلیل، شاخص‌ها و رویکردهای مطالعات میان‌رشته‌ای، تهران: نشر کتابدار.
  • پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) (اسفند 1401). نشریه‌های نمایه شده در نمایه‌نامه‌های جهانی(WOS). بازیابی شده از https://b2n.ir/u69964.
  • حاجی‌آخوندی، عباس، عموعابدینی، قاسم، و خیام نکوئی، سید مجتبی (1398)، گزارش پایشی وضعیت شاخص های علم، فناوری و نوآوری جمهوری اسلامی ایران، تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی.
  • خامنه‌ای، سید علی (1376). بیانات در دیدار رؤسای دانشگاه‌های سراسر کشور(06/12/1376). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1378). بیانات در دیدار دسته‌جمعی دوشنبه‌ها، دیدار با رئیس، مسئول نهاد نمایندگی ولی‌فقیه و گروهی از اساتید دانشگاه علوم پزشکی اصفهان (26/07/1378). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1382). بیانات در دیدار جمعی از نخبگان حوزوی (29/10/1382). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1385). بیانات در دیدار زائرین و مجاورین حرم مطهر رضوی (01/01/1385). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1386). بیانات در دیدار نخبگان جوان (12/06/1386). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1387الف). بیانات در دیدار اساتید و دانشجویان دانشگاه‌های شیراز (14/02/1387). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1387ب). بیانات در دیدار اساتید و دانشجویان در دانشگاه علم و صنعت (24/09/1387). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1390). بیانات در جمعی از نخبگان و برگزیدگان علمی (13/07/1390). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خامنه‌ای، سید علی (1400). بیانات در ارتباط تصویری با مردم آذربایجان شرقی (28/11/1400). بازیابی شده از http://farsi.khamenei.ir.
  • خاندوزی، سید احسان، مصطفوی ثانی، علی، و سرآبادانی تفرشی، حسین (1398)، شاخصی برای عدالت، تهران: انتشارات دانشگاه امام صادق علیه السلام.
  • خسروی، فریبرز (1386)، علم سنجی یا عالم سنجی، فصلنامه کتاب 71 (3)، 11-9.
  • خمینی، سید روح اله (1389). صحیفه امام (جلد 9). تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی(س).
  • دفتر ارتباط با جامعه و صنعت وزارت علوم، تحقیقات و فناوری (بهمن 1401). قراردادها و همکاری‌های دانشگاه‌ها و پژوهشگاه‌های کشور در حوزه ارتباط با جامعه و صنعت. بازیابی شده از https://www.msrt.ir/fa/news/75582.
  • دفتر مطالعات و برنامه‌ریزی راهبردی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی (1400). سالنامه آماری فرهنگ و هنر سال 1399. بازیابی شده از https://motaleaat.farhang.gov.ir/fa/filepool/5095.
  • رصدخانه مهاجرت ایران (1401). سالنامه مهاجرتی ایران. تهران: رصدخانه مهاجرت ایران. قابل بازیابی از: https://imobs.ir/outlook/detail/22.
  • سازمان توسعه تجارت ایران (بهمن 1401). گزارش خدمات فنی مهندسی، آذر 99. بازیابی شده از https://tpo.ir/products
  • سازمان غذا و دارو (بهمن 1401). آمارنامه دارویی و داشبورد مدیریتی. بازیابی شده از https://b2n.ir/a78030
  • شریفی، محسن (اسفند 1400). وضعیت مقالات سلب اعتبارشده ایران در سال ۲۰۲۲. بازیابی شده از https://b2n.ir/y85966
  • صبوری، علی اکبر (1397). بررسی اسناد علمی ایران در سال 2018. نشریه نشاء علم 9 (1). 13-2. 1001.1.2008935.1397.09.1.1.6
  • قلی پور، حسین، جوانعلی‌آذر، مرتضی، و امامی، سید مجتبی (1402). صورت‌بندی سیاست علم مبتنی برخوانش جمعی متفکران انقلاب اسلامی. فصلنامه علمی نظریه‌های اجتماعی متفکران مسلمان، 13(1)، 1-21. https://doi.org/10.22059/jstmt.2023.354798.1591.
  • کرمی، لیلا، پیرحقی، میترا، و صبوری، علی اکبر (1394)، شاخص‌های مرسوم و جدید در علم سنجی، نشریه نشاء علم 6 (1)، 13-6. 1001.1.2008935.1394.06.1.1.5.
  • مرکز آمار ایران (بهمن 1398). تعداد محققان کارگاه‌های دارای فعالیت تحقیق و توسعه. بازیابی شده از https://b2n.ir/b22748.
  • مرکز آمار ایران (فروردین 1400). چکیده نتایج طرح آمارگیری نیروی کار. بازیابی شده از https://amar.org.ir/gozideamari/articleType/CategoryView.
  • مرکز آمار ایران (مهر 1401). خلاصه آمار کارگاه‌‏ها برحسب فعالیت. بازیابی شده از https://www.amar.org.ir/sanat#5670866.
  • مطهری، مرتضی (1384). نبوت. تهران: صدرا.
  • مطهری، مرتضی (1386). ده گفتار. تهران: صدرا.
  • معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری (1397). خلاصه گزارش عملکرد معاونت علمی و فناوری رئیس‌جمهور در سال 97. بازیابی شده از https://isti.ir/uploads/1/old/isti97_134208.pdf.
  • مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام(ISC) (1400). جایگاه علمی جمهوری اسلامی ایران در سطح بین‌المللی. بازیابی شده از ir/q23867.
  • مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام(ISC) (1401). پژوهشگران ایرانی پر استناد یک درصد برتر دنیا. بازیابی شده از https://isc.ac/file/download/page/1673262814-3-daneshgah-bartar1.pdf.
  • مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام(ISC) (آذر 1399). لیست دانشگاه‌های ایرانی در بین یک درصد دانشگاه‌های برتر. بازیابی شده از https://b2n.ir/f44939.
  • مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام(ISC) (بهمن 1401). جایگاه علمی ایران و دانشگاه‌های کشور در سطح بین‌المللی. بازیابی شده از https://b2n.ir/e31442..
  • مؤسسه استنادی و پایش علم و فناوری جهان اسلام(ISC) (تیر 1399). رشد سه برابری نشریات علمی ایران در معتبرترین پایگاه اطلاعات علمی دنیا. بازیابی شده از https://b2n.ir/s06198.
  • نوروزی چاکلی، عبدالرضا (1397). آشنایی با علم‌سـنجی (مبانی، مفاهیم، روابط و ریشه‌ها). تهران: سازمان مطالعه و تدوین کتب دانشگاهی (سمت)؛ دانشگاه شاهد، واحد چاپ و انتشارات.
  • هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره (بهمن 1401). طرح نامه‌های موفق نظریه‌پردازی، نوآوری و نقد. تهران: هیأت حمایت از کرسی‌های نظریه‌پردازی، نقد و مناظره.
  • Archibugi, Daniele, & Coco, Alberto (2004). A new indicator of technological capabilities for developed and developing countries (ArCo). World Development, 32(4), 629-654. https://doi.org/10.1016/j.worlddev.2003.10.008.
  • Davis, Kevin E, Kingsbury, Benedict, & Merry, Sally Engle (2012). Introduction: Global governance by indicators. In K. Davis, B. Kingsbury, & S. E. Merry (Eds.), Governance by indicators: Global power through quantification and rankings (pp. 1-26). Oxford University Press. https://doi.org/10.1093/acprof:oso/9780199658244.001.0001.
  • (2023). GLOBAL FIREPOWER WEBSITE. Retrieved from https://www.globalfirepower.com.
  • Hirsch, J. E. (2005). An index to quantify an individual's scientific research output. Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America (PNAS), 102(15), 16569-16572. https://doi.org/10.1073/pnas.0507655102.
  • Ko, Linda, Jang, Sou H., Friedman, Daniela B., Glanz, Karen, Leeman, Jennifer, Hannon, Peggy A.,Shannon, Jackilen, Cole, Allison, Williams, Rebecca, & Vu, Thuy. (2019). An application of the science impact framework to the Cancer Prevention and Control Research Network from 2014-2018. Preventive Medicine, 129, 105821. https://doi.org/10.1016/j.ypmed.2019.105821.
  • Lehman, Harvey. C. (1962). More about age and achievement. The Gerontologist, 2(3), 141-149. https://doi.org/10.1093/geront/2.3.141.
  • Lim, Miguel Antonio (2018). The building of weak expertise: The work of global university rankers. Higher Education, 75(3), 415–430. https://doi.org/10.1007/s10734-017-0147-8.
  • Lotka, Alfred J. (1926). The frequency distribution of scientific productivity. Journal of the Washington Academy of Sciences, 16(12), 317-323. https://www.jstor.org/stable/24529203.
  • (2008). Handbook on constructing composite indicators: Methodology and user guide. Paris: OECD Publishing. https://doi.org/10.1787/9789264043466-en .
  • (August 2024,). SCImago Journal & Country Rank. Retrieved from http://www.scimagojr.com.
  • UNDP & MBRF. (2020). Global Knowledge Index 2020. Dubai: Al Ghurair Printing and Publishing. https://www.undp.org/publications/global-knowledge-index-2020.
  • (2001). Human Development Report 2001: Making New Technologies Work for Human Development. Retrieved from http://www.hdr.undp.org/en/content/human-development-report-2001.
  • van Raan, Anthony van. (2019). Measuring science: Basic principles and application of advanced bibliometrics. In W. Glänzel, H. F. Moed, U. Schmoch, & M. Thelwall (Eds.), Springer handbook of science and technology indicators (pp. 237-258). Gewerbestrasse: Springe. https://doi.org/10.1007/978-3-030-02511-3.
  • Wagner, C.S., Brahmakulam, I.T., Brian, A., Jackson, A., & Wong, T.Y. (2001). Science and technology collaboration: Building capacity in developing countries. RAND Corporation. Document No: MR-1357.0-WB. https://www.rand.org/pubs/monograph_reports/MR1357z0.html.
  • Williams, R., & Leahy, A. (2020). U21 ranking of national higher education systems 2020. Retrieved from https://universitas21.com/what-we-do/resources-and-publications/u21-rankings/u21-ranking-national-higher-education-systems-0
  • World Health Organization (WHO). (2023). Medical doctors. Retrieved from https://apps.who.int/gho/data/view.main.HWFMEDv.
  • World Intellectual Property Organization (WIPO). (2023). WIPO IP Statistics Data Center. Retrieved from https://www3.wipo.int/ipstats/index.htm?tab=patent.