فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

نقد درون گفتمانی جریان علوم انسانی قرآن بنیان

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
سیدمحمدتقی موحدابطحی
استادیار پژوهشکده تاریخ و فلسفه علم پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، تهران، ایران
10.22034/jsfc.2023.426480.2587
چکیده
علوم انسانی قرآن بنیان، جریانی است که در چند سال اخیر در ایران شکل گرفته و می‌کوشد با استفاده از آیات قرآن به ارزیابی نظریه‌های موجود در عرصة علوم انسانی پرداخته و پس از تدارک مبانی لازم به نوآوری‌هایی در این حوزه دست‌ یابد. در این مقاله با پذیرش بسیاری از مبانی جریان علوم انسانی قرآن بنیان از جمله وجود خداوند و صفات او، هدایت‌گری باطنی(عقل) و ظاهری(رسول) او، تحریف‌نشدن قرآن و جامعیت و کمال قرآن، نشان داده می‌شود که این جریان مفهوم یا روش جدیدی نسبت به جریان علم دینی که دهه‌هاست در جهان اسلام و ایران فعالیت می‌کند ندارد و افق جدیدی را پیش روی محققان علاقمند به این موضوع قرار نمی‌دهد. همچنین استدلال می‌گردد که هیچ یک از انگیزه‌های احتمالی طرح این ایده در این مقطع زمانی، پیگیری این ایده را توجیه نمی‌کند. در نهایت به نظر می‌رسد جریان علوم انسانی قرآن بنیان، صرفاً به استناد بیان مقام معظم رهبری در ارتباط با استخراج بنیان‌های علوم انسانی از قرآن پدید آمده است، نه فهم یک‌پارچه از دیدگاه‌های ایشان در زمینة تحول علوم انسانی مبتنی بر آموزه‌های قرآن و سنت و علوم اسلامی.
کلیدواژه‌ها
علوم انسانی"
علوم انسانی اسلامی "
علوم انسانی قرآن بنیان"
نقد درون گفتمانی"
"
نقد روش شناختی"

موضوعات

عنوان مقاله English

A Discursive and methodological critique of "Quran-based humanities and social sciences"

نویسنده English

Seyed Mohammad Taqi Movahed Abtahi
Assistant Professor of the Institute of History and Philosophy of Science, Institute of Humanities and Cultural Studies
چکیده English

Qur'an-based humanities and social sciences is a movement that has been formed in Iran in recent years and tries to evaluate the theories in humanities and social sciences using verses of the Qur'an. Then, by providing Islamic foundations, he will present new theories in this field. In this article, by accepting the general principles of human sciences, it is shown that:

1. This flow does not have a new concept or method compared to the flow of religious science that has been active in the Islamic world and Iran for decades, and it does not present a new horizon to researchers.

2. None of the motivations for this idea are justified at this time.

3. The flow of Quran-based humanities emerged only based on the statement of the leader of the revolution in connection with the extraction of the foundations of humanities from the Quran, not a comprehensive understanding of his point of view in the field of humanities and Islamic Islamic sciences.

کلیدواژه‌ها English

humanities and social sciences"
religious science"
Quran-based humanities and social sciences"
discursive critique"
"
methodological critique"
  • باقری، خسرو (1382).هویت علم دینی، نگاهی معرفت‌شناختی به نسبت دین با علوم انسانی. تهران: سازمان چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
  • باقری، خسرو (1399). عاملیت انسان. رویکردی دینی و فلسفی، تهران، رشد.
  • بستان، حسین (1389). گامی به سوی علم دینی. ج 2، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • پایا، علی (1399). علم دینی، بومی، اسلامی: محال‌اندیشی یا دوراندیشی. تهران: مرکز نشر دانشگاهی.
  • پایا، علی (1386 الف). ملاحظاتی نقادانه درباره دو مفهومی علم دینی و علم بومی. حکمت و فلسفه. 3(11)،39-76.  https://doi.org/10.22054/wph.2007.6689.
  • پسندیده، عباس، و فاطمه عسکریان (1394). پایه نظری موعظه پذیری بر اساس قرآن و حدیث. پژوهشنامه اخلاق. 8(28). 138-117.
  • پسندیده، عباس، و همکاران (1399) نقش میانجی شکرگزاری در رابطه آرزومندی با رضایتمندی و تبیین اسلامی روان‌شناختی آن. پژوهشنامه روانشناسی مثبت. 3(23)،104-91.
  • پسندیده، عباس (1398). روش فهم روان‌شناختی متون دینی. مشهد: بنیاد پژوهش‌های آستان قدس رضوی.
  • پسندیده، عباس (1399 ب). الگوی نظری عبرت‌پذیری در قرآن کریم. اخلاق وحیانی. س 9، 1(19) ،65-35.
  • جوادی آملی، عبدالله (1386). منزلت عقل در هندسه معرفت دینی، تنظیم احمد واعظی. قم: مرکز نشر اسراء.
  • خامنه­ای، سید علی (1382). در دیدار جمعی از نخبگان حوزه:

 https://farsi.khamenei.ir/newspart-print?id=8616&nt=2&year=1382&tid=1498

  • خامنه­ای، سید علی (1388). در دیدار با بانوان قرآن‌پژوه:

 https://farsi.khamenei.ir/newspart-print?id=8259&nt=2&year=1388

  • خوش‌منش، ابوالفضل (1402). ظرفیت سنجی تفسیر موضوعی در تولید علوم انسانی اسلامی. آموزه­های قرآنی. 20( 37) ،120-93.
  • سروش، عبدالکریم (1390). اسلام و علوم اجتماعی؛ نقدی بر دینی کردن علم. در: علم دینی، دیدگاه‌ها و ملاحظات، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • سوزنچی، حسین (1388). معنا، امکان و راهکارهای تحقق علم دینی. تهران، پژوهشکده مطالعات فرهنگی و اجتماعی.
  • شجاعی زند، علی‌رضا (1397). چون‌وچرا در علم دینی. علوم انسانی اسلامی صدرا، ش 25.

¾     شجاعی زند، علی‌رضا (1398). نقد درون گفتمانی ایده علم دینی. مطالعات اندیشه معاصر مسلمین، ش 9، 175-162.

  • شجاعی‌زند، علی‌رضا (1398). از دین‌سازی‌های عقل تا دینی‌سازی علم. راهبرد فرهنگ. 12(2) ، 40-7.
  • شجاعی‌زند، علی‌رضا (1402). نقد درون گفتمانی علم دینی. نشست پژوهشگاه حوزه و دانشگاه:

https://rihu.ac.ir/fa/news/38141

  • طباطبائى، سید محمدحسین(1374). المیزان فى تفسیر القرآن. ترجمه سید محمدباقر موسوى همدانى. ج 5، قم: دفتر انتشارات اسلامى، چاپ پنجم.
  • علی­پور، مهدی، و سید حمیدرضا حسنی (1390). پارادایم اجتهادی دانش دینی (پاد)، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • علی­تبار فیروزجایی، رمضان (1395). منزلت عقل متعالی. فلسفه دین. 1(26)، 112-89. .doi:  22059/jpht.2016.58591
  • کافی، مجید، و رضا اکبری (1393 ب). نقش عقل متعارف در پارادایم اسلامی علوم اجتماعی. روش‌شناسی علوم انسانی، ش 2(79) ،26-7.
  • کافی، مجید (1393 الف). پارادایم اسلامی روش‌شناختی علوم انسانی. اسلام و علوم اجتماعی. ش 1(11) ،51-25.
  • کافی، مجید (1395). هدف علم در پارادایم اسلامی علوم انسانی. اسلام و علوم اجتماعی. 2(16) ،82-61.
  • محمدی فرد، علیرضا، و هادی موسوی (1400). مطالعات قرآن و نظریه‌پردازی در علوم انسانی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.
  • ملکیان، مصطفی (1379). علم دینی. حوزه و دانشگاه،ش 22 ، 18-10.
  • ملکیان، مصطفی (1390). پیش‌فرض‌های بازسازی اسلامی علوم انسانی. در مجموعه مقالات: علم دینی دیدگاه‌ها و ملاحظات، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

¾     ملکیان، مصطفی (1378). تأملاتی چند در باب امکان و ضرورت اسلامی شدن دانشگاه، نقد و نظر، ش( 19-)20. باز نشر در راهی به رهایی. جستارهایی در عقلانیت و معنویت. تهران: نگاه معاصر، 1387.

¾     موحد ابطحی، سید محمدتقی (1401). درآمدی بر ایده علوم انسانی اسلامی، قم: پژوهشگاه حوزه و دانشگاه و مرکز پژوهش‌های علوم انسانی اسلامی صدرا.

  • موحد ابطحی، سید محمدتقی (1391). دفاعی از رویکرد تهذیب و تکمیل علوم موجود. پژوهش­های علم و دین، ش 5.

- موحد ابطحی، سید محمدتقی (1399 الف). معرفی و ارزیابی طبقه بندی های رویکردهای علم دینی؛ گامی به سوی طبقه بندی جامع رویکردهای علم دینی . مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 82. ، 24-5.

  • موحد ابطحی، سید محمدتقی (1399 ب)، طبقه­بندی جامع نظریه­های علم دینی. مطالعات معرفتی در دانشگاه اسلامی، ش 83، 330-309.