فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

ریشه‌های دینی و تاریخی تابوسازی قدرت

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسنده
دانشیار دانشکده علوم انسانی دانشگاه تربیت مدرس،تهران، ایران
چکیده
این مقاله مدعی است که با «تابوسازی» و نه تابوبودنِ ذاتیِ قدرت مواجهیم. موضوع را با تمرکز بر مصداق آشنا و نزدیکی دنبال کرده و نشان داده‌ایم که دولت‌ستیزی‌ها لزوماً و منحصراً برآمده از دولت‌گریزی نیستند و ممکن است حتی به دولت‌سازی نیز منتهی شوند. از آنجا که دعاویِ متضمن مذموم‌شماریِ قدرت نوعاً مستند به عقبه‌های دینی و تاریخی بوده‌اند، لاجرم به بررسی این زمینه‌‌ها در ایران و اسلام پرداخته‌ایم.

در بررسی ادبیات مذموم‌شماریِ قدرت، با نظریات تاریخیِ «استبدادشرقی»، «شیوة تولید آسیایی»، «دولت رانتیر» و «شرق‌شناسی» مواجه شدیم که بر پایة ویژه‌سازیِ شرق و آسیا و ایران ارائه شده بودند و در تأملات دین‌پژوهانة‌ اخیر، با نظریاتی دربارة «مکان دین در جامعه»، «بنیادگرایی اسلامی» و «اقتدارگرایی اسلام». مرور این نظریاتْ مؤیدِ وجود یک رقابتِ آشکار و پنهان در دستیابی به قدرت و کارسازی‌ علیه آن به منظور از میدان به‌در کردنِ رقبای احتمالی و بالقوة غرب و مدرنیته بوده است.
کلیدواژه‌ها

موضوعات


عنوان مقاله English

Religious and Historical Roots of Power Taboo-making

نویسنده English

Alireza Shojaizand
Assistant Professor, Tarbiat Modaress University
چکیده English

This article claims that we are facing "taboo making" and not the inherent taboo of power. We have followed the issue by focusing on a familiar and close example and have shown that anti-state movements are not necessarily and exclusively derived from antagonism and may even lead to state building. Since the claims involving condemnation of power are usually based on religious and historical obstacles, we have necessarily investigated these fields in Iran and Islam.



In the review of the literature denouncing power, we came across the historical theories of "Oriental tyranny", "Asian mode of production", "rentier state" and "Orientalism" which were presented on the basis of the specialization of the East, Asia and Iran, and in the recent reflections of religious studies, with theories about "The place of religion in society", "Islamic fundamentalism" and "Islamic authoritarianism". The review of these theories has confirmed the existence of an open and hidden competition in gaining power and working against it in order to eliminate possible rivals and possibly the West and modernity.

کلیدواژه‌ها English

State Evasion"
Anti-state"
State Making"
Political Religions"
"
Fundamentalism"
  1. آبراهامیان، یرواند. (۱۳۹۹). مقالاتی در جامعه‌شناسی سیاسی ایران؛ ترجمة سهیلا ترابی فارسانی. تهران: شیرازه.
  2. آرنت‌، هانا. (۱۳۵۹). خشونت: اندیشه‌هایی دربارة ‌سیاست و انقلاب؛‌ ترجمة‌ عزت‌الله‌ فولادوند. تهران: خوارزمی‌.
  3. ارسطو، (1364). سیاست، ترجمة حمید عنایت، تهران: کتاب‌های جیبی.
  4. اسکاچپول، تدا. (۱۳۸۲). «دولت رانتیر و اسلام شیعی در انقلاب ایران»، ترجمة محمدتقی دلفروز. مطالعات راهبردی؛ (س. ۶ ش. ۱) (ص. ۱۱۹-۱۴۱).
  5. اشرف، احمد. (۱۳۴۶). « نظام فئودالی یا نظام آسیایی: نقد و نظری در ویژگی‌های تاریخ ایران»؛ جهان نو. (د. ۲۲ ش. ۵ و۷) (ص. ۱۳-۲۳) و (ص. ۱۵۷-۱۶۳).
  6. اشرف‌، احمد. (۱۳۵۳).« ویژگی‌های‌ تاریخی‌ شهرنشینی‌ در ایرانِ دورة اسلامی». نامة‌ علوم‌ اجتماعی‌ (س‌. اول‌ ش‌. 4) (ص. ۷-۴۹).
  7. اشرف‌، احمد (۱۳۵۹). موانع‌ تاریخی‌ رشد سرمایه‌داری‌ در ایران: دورة‌ قاجاریه؛‌ تهران: پیام‌.
  8. اقبال‌ لاهوری‌، محمد. (1346). احیای‌ فکر دینی‌ در اسلام؛‌ ترجمة‌ احمد آرام‌. تهران: کانون‌ نشر و پژوهش‌های‌ اسلامی‌.
  9. امین، سیدحسن. (۱۳۸۹). «روحانیت و حاکمیت در عصر پهلوی‌ها: نگاهی به سیرة سیاسیِ آیت‌الله حائری، آیات ثلاث و آیت‌الله بروجردی»؛ ماهنامة حافظ (نشریة‌ داخلی). (ش. ۶۸) (ص. ۲۴-۲۷).
  10. باربیه، موریس. (۱۳۸۴). دین و سیاست در اندیشة مدرن؛ ترجمة امیر رضایی. تهران: قصیده‌سرا.
  11. بازرگان‌، مهدی‌. (۱۳۷۷). آخرت‌ و خدا، هدف‌ بعثت‌ انبیا؛ تهران: رسا.
  12. بدیع، امیرمهدی. (۱۳۷۹).«هگل و شرق باستان»؛ ترجمة احمد نقیب‌زاده. اطلاعات سیاسی اقتصادی (ش. ۱۵۱-۱۵۲) (ص. ۱۸-۲۳).
  13. پلوتارک، (۱۳۸۰). ایران و یونانیان به روایت پلوتارخ؛ ترجمة احمد کسروی. تهران: جامی
  14. ترنر، برایان‌. (۱۳۷۹). ماکس‌ وبر و اسلام‌؛ ترجمة‌ سعید وصالی‌. تهران:. مرکز.
  15. جعفریان‌، رسول‌. (۱۳۸۲). جریان‌ها و سازمان‌های مذهبی- سیاسی ایران از روی کار آمدن محمدرضا شاه تا پیروزی انقلاب اسلامی؛ قم: مورخ. ‌
  16. جول، جیمز. (۱۳۸۸). گرامشی؛ ترجمة محمدرضا زمردی. تهران: ثالث.
  17. حائری‌ یزدی‌، مهدی‌. (۱۹۹۵). حکمت‌ و حکومت؛‌ لندن: شادی‌.
  18. خنجی، محمدعلی. (۱۳۷۳ تا ۱۳۷۵).« ارزش نظریه وجه تولید آسیایی و تاریخچة آن»، اطلاعات سیاسی اقتصادی. (ش. ۸۳ تا ۱۱۴).
  19. خنجی، محمدعلی. (۱۳۵۸). تاریخ ماد و منشأ نظریة دیاکونف؛ تهران: طهور.
  20. دریفوس، هیوبرت و پل رابینو. (۱۳۷۹). میشل فوکو: فراسوی ساخت‌گرایی و هرمنوتیک؛ ترجمة حسین بشیریه. تهران: نشرنی.
  21. دورکیم، امیل. (1383). صور بنیانی حیات دینی؛ ترجمة باقر پرهام. تهران: نشر مرکز.
  22. رحمانیان، داریوش و حسین هژبریان. (۱۳۹۱). « استبداد و انحطاط ایران از نگاه سفرنامه‌نویسان خارجی»؛ مطالعات تاریخ اسلام. (س. ۴ ش. ۱۳) (ص. ۹۱-۱۱۱).
  23. سروش‌، عبدالکریم‌. (1372). فربه‌تر از ایدئولوژی؛ تهران: مؤسسة فرهنگی صراط.
  24. سروش، عبدالکریم. (1378). بسط تجربة‌ نبوی؛ تهران: مؤسسة فرهنگی صراط.
  25. سعید، ادوارد. (۱۳۷۷). شرق‌شناسی؛ ترجمة عبدالرحیم گواهی. تهران: دفتر نشر فرهنگ.
  26. شجاعی‌زند، علی‌رضا. (1376). مشروعیت‌ دینی‌ دولت‌ و اقتدار سیاسی‌ دین؛‌ تهران‌. تبیان‌.
  27. شجاعی‌زند، علی‌رضا. (1381). عرفی‌شدن‌ در تجربة‌ مسیحی‌ و اسلامی‌؛ تهران‌: مرکز بازشناسی‌ اسلام‌ و ایران‌.
  28. شجاعی‌زند، علی‌رضا. (1386). «مبنای عقلی مناسبات دین و دولت»؛ دانش سیاسی. (س. 3 ش. 2) پاییز و زمستان.
  29. شجاعی‌زند، علی‌رضا. (139۹). «لجاج با رسول خدا»؛ روزنامة فرهیختگان (ش. ۳۲۴۵) (۱۱بهمن).
  30. صدری، احمد. (۱۳۷۸).« بررسی جامعه‌شناختی نقش دین در جامعه مدنی». https://www.islahweb.org/topic/thought
  31. صدری، احمد. (۱۴۰۱). «مکان دین در آیندة ایران سکولار و مردم‌سالار»، https://www.zeitoons.com/67847
  32. عبدالرازق‌، علی‌. (۱۳۸۰). اسلام‌ و مبانی‌ قدرت؛‌ ترجمة‌ امیر رضایی‌. تهران: قصیده‌سرا.
  33. عنایت، حمید. (۱۳۷۷). نهادها و اندیشه‌های سیاسی در ایران و اسلام؛ تهران: روزنه.
  34. فاتح، مصطفی. (۱۳۸۴). پنجاه سال نفت ایران؛ تهران: نشر علم.
  35. فوران‌، جان‌. (۱۳۷۷). مقاومت‌ شکننده‌: تاریخ‌ تحولات‌ اجتماعی‌ ایران؛‌ ترجمة‌ احمد تدین‌. تهران: رسا.
  36. فوکو، میشل. (۱۳۷۸). مراقبت و تنبیه: تولد زندان؛ ترجمة نیکو سرخوش و افشین جهاندیده. تهران: نشرنی.
  37. کاظمی، حجت. (۱۳۹۹). «نظریة استبداد شرقی و ماهیت دولت و جامعه در ایران پیشامدرن»؛ دوفصلنامة پژوهش سیاست نظری. (ش. ۲۸) (ص. ۳۲۹-۳۶۷).
  38. گرامشی، آنتونیو. (13۷۷). دولت و جامعه مدنی؛ ترجمة عباس میلانی. تهران: اختران.
  39. گرامشی، آنتونیو. (13۷۸). شهریار جدید؛ ترجمة عطا قادی‌کلایی. تهران: دنیای نو.
  40. لوکس، استیون. (۱۳۹۳). قدرت: نگرشی رادیکال؛ ترجمة عماد افروغ. تهران: علم.
  41. مارکس‌، کارل‌. (13۷۸). گروندریسه: مبانی نقد اقتصاد سیاسی (۲ مجلد)؛ ترجمة باقر پرهام و احمد تدین. تهران: آگه.
  42. مارکس‌، کارل‌. (1381). دربارة‌ مسئلة‌ یهود؛ گامی‌ در نقد فلسفة‌ حق‌ هگل؛ ترجمة‌ مرتضی‌ محیط‌. تهران: اختران‌.
  43. مارکس، کارل. (۱۳۹۹). فقر فلسفه؛ ترجمة وحید اسلام‌زاده. تهران: اندیشة احسان.
  44. ماکیاولی، نیکلا. (۱۳۸۰). شهریار؛ ترجمة محمود محمود. تهران: عطار.
  45. ماهرویان، هوشنگ. (۱۳۷۹).«شیوه تولید آسیایی و اسـتبداد ایرانـی مـا»؛ ماهنامة فرهنگ توسـعه (ش. ۴۴و۴۵و۴۶) (ص. ۱۸-۲۴).
  46. ماهرویان، هوشنگ. (۱۳۸۱).«فئودالیسم یا شیوه تولید آسیایی و اسـتبداد ایرانـی مـا»؛ کتـاب توسـعه (ش. ۱۱) (ص. ۹۵-۱۰۸).
  47. مجتهدشبستری‌، محمد. (1376). ایمان‌ و آزادی؛‌ تهران: طرح‌ نو.
  48. ملکیان‌، مصطفی‌. (13۹۴). «راه رهایی از بنیادگرایی »؛ ماهنامة سخن ما. (ش. ۸، دی‌وبهمن ۱۳۹۴) (ص. ۲۰-۲۳)
  49. منتسکیو، (۱۳۴۹). روح القوانین؛ ترجمة علی‌اکبر مهتدی. تهران: امیرکبیر.
  50. منظورالاجداد، محمدحسین. (۱۳۷۹). مرجعیت در عرصة اجتماع و سیاست؛ تهران: شیرازه.
  51. نراقی‌، احمد. (1378). رسالة‌ دین‌شناخت؛‌ تهران: طرح‌ نو.
  52. نعمانی، فرهاد (۱۳۵۸). تکامل فئودالیسم در ایران؛ تهران: خوارزمی.
  53. وبر، ماکس‌. (1371). اخلاق‌ پروتستان‌ و روح‌ سرمایه‌داری‌؛ ترجمة‌ عبدالمعبود انصاری‌. تهران: سمت‌.
  54. وبر، ماکس‌. (1374). اقتصاد و جامعه‌؛ ترجمة‌ عباس‌ منوچهری‌ و دیگران‌. تهران‌. مولی‌.
  55. وزیری، شاهرخ (۱۳۷۹). نفت و قدرت در ایران: از قنات تا لوله نفت؛ ترجمة مرتضی ثاقب‌فـر. تهـران: عطایی.
  56. ویتفوگل، کارل آگوست. (۱۳۹۱). استبداد شرقی: بررسی تطبیقی قدرت تام؛ ترجمه محسن ثلاثی. تهران: ثالث.
  57. وینسنت‌، اندرو. (۱۳۷۱). نظریه‌های‌ دولت؛‌ ترجمة‌ حسین‌ بشیریه‌. تهران‌. نشر نی‌.
  58. هابز، توماس‌. (۱۳۸۰). لویاتان؛ ترجمة‌ حسین‌ بشیریه‌. تهران‌: نشرنی‌.
  59. هرودوت، (۱۳۸۴). تاریخ هردوت (۶ مجلد)؛ ترجمة هادی هدایتی. تهران: دانشگاه تهران.
  60. هگل، فردریش. (13۷۸). عناصر فلسفۀ حق یا خلاصه‌ای از حقوق طبیعی و علم سیاست؛ ترجمة مهبد ایرانی‌طالب. تهران: پروین.
  61. همایون‌ کاتوزیان‌، محمدعلی‌. (۱۳۷۲). اقتصاد سیاسی‌ ایران؛‌ ترجمة‌ محمدرضا نفیسی‌ و کامبیز عزیزی‌. تهران‌: مرکز.
  62. همایون‌ کاتوزیان‌، محمدعلی‌. (۱۳۹۳). تضاد دولت و ملت، نظریة تاریخ و سیاست در ایران؛ ترجمة علیرضا طیب. تهران: نی.
  63. همایون‌ کاتوزیان‌، محمدعلی‌. (۱۳۹۴). نُه مقاله در جامعه‌شناسی تاریخی ایران؛ ترجمة علیرضا طیب. تهران: مرکز.
  64. همایون‌ کاتوزیان‌، محمدعلی‌. (۱۳۹۷). «نظریة حکومت استبدادی و جامعة کوتاه‌مدت» دوفصلنامة جامعه‌شناسی تاریخی (د. ۱۰ ش. ۲) (ص. ۱-۱۴).

 

  1. Habermas, Yurgen. (2008) "Notes on post-secular society", New Perspectives Quarterly, 25 p. 17-25.
  2. Marx, Karl. (1964) Pre-capitalist Economic Formation.
  3. Mahdavy, Hussein. (1970) “The Pattern and Problems of EconomicDevelopment in Rentier State: The Case of Iran. In: M. A. Cook (ed.) Studies in Economic History of the Middle East. London: Oxford University Press.
  4. Said, Edward W. (1978) Orientalism; New York: Pantheon Books.