واکاوی روش‌های ارزیابی مطالعات ملی آینده نگاری علم و فناوری

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

عضو هیئت علمی و ریس پژوهکشده جامعه و اطلاعات در پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران(ایرانداک)

چکیده

آینده‌نگاری یکی از مؤثرترین ابزار‌های تدوین استراتژی‌ها و سیاست‌های بلندمدت با هدف توسعه پایدار اقتصادی، سیاسی و اجتماعی می‌باشد و نیازمند صرف وقت، منابع انسانی و مالی فراوان است؛ بنابراین، استفاده از روش‌های دقیق و قوی ارزیابی آینده‌نگاری ضروری است. ارزیابی آینده‌نگاری جزء اساسی هر برنامه آینده‌نگاری است و یک چارچوب یا ساختار هدفمند برای کمک به بدنه دانش آینده‌نگاری فراهم می‌کند. بدون این چارچوب هیچ راهی برای توصیف عینی فعالیت‌های آینده‌نگاری، یا ابزاری برای مقایسه، پایش و یادگیری از این فعالیت‌ها وجود نخواهد داشت. بررسی پیشینه ارزیابی آینده‌نگاری نشان می‌دهد، هیچ اجماع نظری میان پژوهشگران در مورد چارچوب‌های ارزیابی آینده‌نگاری وجود ندارد. بنابراین، هدف پژوهش حاضر توسعه چارچوبی جامع و روش‌شناسانه برای ارزیابی آینده‌نگاری ملی علم و فنّاوری بر مبنای تحلیل نظام‌مند تجربیات نظری و بهره‌گیری از مطالعه اسنادی است. در همین‌راستا، در این تحقیق، از طریق بررسی ادبیات مرتبط با ارزیابی آینده‌نگاری علم و فنّاوری، چارچوبی روش‌شناسانه برای ارزیابی مطالعات آینده‌نگاری علم و فنّاوری پیشنهاد شده است. براساس نتایج به‌دست‌آمده، وجود دو نگرش منطقی و سیستمی، جامعیت یک چارچوب ارزیابی آینده‌نگاری را تضمین می‌نماید. چارچوب ارزیابی پیشنهادی بر پایه نگرش منطقی شامل معیارهایی نظیر کارایی، تناسب و اثربخشی و بر پایه نگرش سیستمی شامل معیارهایی نظیر افزونگی رفتاری و تأثیرگذاری سیاستی است. سپس، با استفاده از چارچوب مذکور، تعدادی از تجربیات ارزیابی آینده‌نگاری کشورها، تحلیل و بررسی شده است. براساس تحلیل تجربیات مذکور، این نتیجه حاصل شد که در اغلب آنها نگرش منطقی حاکم بوده و معیار‌ها و سنجه‌های نگرش سیستمی در آنها کمتر مورد توجه قرار گرفته است؛ بنابراین ارزیابی آنها از برنامه‌های آینده‌نگاری، جامع و همه‌جانبه نبوده است و این خود بر ضرورت وجود چارچوبی جامع برای ارزیابی برنامه‌های آینده‌نگاری نظیر آنچه که در تحقیق حاضر به آن پرداخته شد، صحه می‌گذارد.

کلیدواژه‌ها