فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

فصلنامه علمی پژوهشی حکمرانی فرهنگ

درس‌آموزی خط‌مشی؛ واکاوی علل عدم موفقیت سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش

نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان
1 استادیار گروه مدیریت صنعتی، دانشکده مهندسی صنایع و مدیریت، دانشگاه صنعتی شاهرود، شاهرود، ایران
2 دانش‌آموخته دوره دکتری سیاست‌گذاری بخش عمومی، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران
10.22034/jsfc.2026.483920.2719
چکیده
درس‌آموزی خط‌مشی به‌معنای استخراج تجربه از اجرای سیاست‌های پیشین برای بهبود طراحی و اجرای سیاست‌های جدید است؛ بر این اساس، با توجه به موفق‌نبودن «سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش» در دستیابی به اهداف، این پژوهش با هدف واکاوی علل آن و استخراج درس‌های سیاستی برای دیگر اسناد کلان انجام شد. داده‌های پژوهش از راه جست‌وجوی کلیدواژه‌های مرتبط در منابع رسانه‌ای گردآوری شد. تعداد منابع در جمع‌آوری اولیه ۱۳1 مطلب و تعداد نمونه نهایی پس از پالایش، ۴9 مصاحبه بود؛ سپس مصاحبه‌ها با روش تحلیل مضمون تحلیل شد. یافته‌های کلیدی نشان می‌دهد ناکامی اجرای سند تحول، ناشی از مجموعه‌ای از عوامل ساختاری و فرایندی ازجمله اولویت‌نداشتن آموزش‌وپرورش در سیاستگذاری کلان و نبود عزم سیاسی؛ ساختار متمرکز و دیوان‌سالار و به‌دنبال آن عدم واگذاری اختیار و نوآوری محلی؛ ضعف راهبری و نبود نقشه راه و اولویت‌بندی اهداف؛ کمبود منابع مالی و نبود ردیف اختصاصی بودجه؛ ضعف در نظارت، واپایش و نبود شاخص‌های کمی سنجش‌پذیر؛ ناکافی‌بودن گفتمان‌سازی و اجماع شناختی میان ذی‌نفعان؛ کاستی‌های سرمایه انسانی از حیث توزیع، آموزش و انگیزه و خلأهای قانونی و ضمانت‌های اجرایی است. بر پایه این نتایج، برای افزایش احتمال موفقیت اسناد کلان، لازم است اولویت‌گذاری سیاسی تقویت شود؛ ساختارها و سازوکارهای راهبری و هماهنگی بین‌بخشی بازطراحی شود؛ شاخص‌ها و نظام واپایش مبتنی بر نتایج تدوین شود؛ ردیف‌های مالی و زیرساخت‌های لازم تأمین شود؛ برنامه‌های توسعه حرفه‌ای و انگیزشی برای نیروی انسانی اجرا شود. این نتایج می‌تواند راهنمایی عملی برای پیگیری اجرای سند تحول و بهبود فرایند طراحی و اجرای دیگر اسناد کلان کشور فراهم آورد.
کلیدواژه‌ها
موضوعات

عنوان مقاله English

Policy lessons: Analysis of the causes of the failure of the fundamental transformation of education document

نویسندگان English

Seyed Hossein Seyedi 1
Seyed Mohammadreza Seyedi 2
1 Assistant Professor, Department of Industrial Management, Faculty of Industrial Engineering and Management, Shahrood University of Technology, Shahrood, Iran
2 Graduate of the PhD program in Public Sector Policymaking, Tarbiat Modares University, Tehran, Iran
چکیده English

Policy learning means extracting experience from the implementation of previous policies to improve design and implementation. This study aimed to investigate the reasons for the failure of the "Education Fundamental Transformation Document" and extract policy lessons for other macro documents. Data were collected through keyword searches in media sources; the number of sources in the initial collection was 130 articles and the final sample after filtering was 48 interviews. Then, the interviews were analyzed using thematic analysis. Key findings show that the failure to implement the Transformation Document is due to a set of structural and process factors, including: lack of priority for education in macro policymaking and lack of political will; centralized and bureaucratic structure that hinders local delegation and innovation; weak leadership and lack of roadmap and prioritization of goals; lack of financial resources and lack of dedicated budget lines; weakness in supervision, monitoring and lack of quantitatively measurable indicators; insufficient discourse building and cognitive consensus among stakeholders; human capital deficiencies in terms of distribution, training, and motivation; and legal gaps and enforcement guarantees. Based on these results, the research suggests that to increase the likelihood of success of macro documents, it is necessary to strengthen political prioritization, redesign governance structures and mechanisms and inter-sectoral coordination, develop indicators and a results-based monitoring system, provide the necessary financial lines and infrastructure, and implement professional development and incentive programs for human resources.

کلیدواژه‌ها English

policy learning
policy failure
document on the fundamental transformation of education
thematic analysis
امام خامنه‌ای، سیدعلی (1403). بیانات در دیدار مسئولان نظام، 15/01/1403.
آرمان امروز (1404). دلایل عدم طراحی سند چشم‌انداز جدید توسعه، 07/09/1404.
اخبار فرهنگیان (1404). سخنگوی کمیسیون آموزش: تنها ۱۰ درصد سند تحول بنیادین اجرایی شده است، 18/08/1404.
اخلاقی، آزیتا (1400). موانع پیاده‌سازی سیاست‌های فرهنگی در ایران (با تأکید بر سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش)، مطالعات راهبردی فرهنگ، 1(1): 75-104.
اخلاقی، آزیتا، صالح، بهرام و نوید ادهم، مهدی (1399الف). آینده‌پژوهی اجرای اهداف سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش در افق 1404، مطالعات راهبردی سیاستگذاری عمومی، 10 (34): 56-80.
اخلاقی، آزیتا، صالح، بهرام و نوید ادهم، مهدی (1399ب). تحلیل مناقشات موجود در اجرای سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش با رویکرد بازیگرمحور، رهبری و مدیریت آموزشی، 14(4): 119-150.
افروز، داریوش (1394). بررسی چالش‌های موجود در سند تحول بنیادین، دومین کنفرانس بین‌المللی پژوهش‌های نوین در مدیریت و مهندسی صنایع، تهران: شرکت مدیران ایده‌پردازان پایتخت ایلیا.
امراللهی، سکینه (1394). بررسی موانع اجرایی پیشرو سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش از دیدگاه معلمین آموزش‌وپرورش منطقه ۲ شهر تهران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه تربیت دبیر شهید رجایی، دانشکده علوم تربیتی.
امیری، علی‌نقی؛ دانایی‌فرد، حسن؛ زارعی متین، حسن و امامی، سیدمجتبی (1390). فهم جوهره خط‌مشی‌های عمومی: واکاوی نظری ماهیت تقلیدپذیری خط‌مشی‌گذاران ملی، اندیشه مدیریت راهبردی، 5(1): 5-44.
بنافی، مسعود و نوروزی، محمد (1392). تحلیلی آسیب‌شناسانه از ترجمان اسناد بالادستی جمهوری اسلامی ایران در برنامه‌های عملیاتی: ملاحظاتی سیاستی، فصلنامه برنامه‌ریزی و بودجه، ۱۸(۴): ۱۹۵-۱۶۱.
بیات، موسی و غفاری، امیرحسین (1399). موانع اجرای سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش. تهران: مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی، معاونت پژوهش‌های اجتماعی ـ فرهنگی، دفتر مطالعات آموزش و فرهنگ (گروه آموزش‌وپرورش و فنی‌وحرفه‌ای).
پرسشگر (1405). شبکه آموزش سیمای جمهوری اسلامی ایران، 26/02/1405.
خبرگزاری تسنیم (1403) آسیب‌شناسی سند چشم‌انداز جمهوری اسلامی ایران در افق 1404، 24/12/1403.
دانایی‌فرد، حسن (1391). طراحی رصدخانه ملی درس‌آموزی سیاستی و مدیریتی جمهوری اسلامی ایران: خردمایه نظری، مفهوم‌پردازی عملیاتی و چالش‌های فرارو، سیاست علم و فناوری، 4(4): 13-24.
دانایی‌فرد، حسن؛ خیرگو، منصور؛ آذر، عادل و فانی، علی (1391). فهم انتقال خط‌مشی اصلاحات اداری در ایران؛ پژوهشی بر مبنای راهبرد داده‌بنیاد، مدیریت فرهنگ سازمانی، 10(26): 5-28.
رز، ریچارد (1390الف). سیاستگذاری عمومی مقایسه‌ای، ترجمه حمید ملک‌محمدی، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی با همکاری معاونت فرهنگی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی.
رز، ریچارد (1390ب). یادگیری در پرتو خط‌مشی‌های عمومی تطبیقی: راهنمای کاربردی. ترجمه حسن دانایی‌فرد و منصور خیرگو، تهران: مؤسسه کتاب مهربان نشر.
زینتی، ایمان (1400). مطالعه فرایند یادگیری خط‌مشی و عوامل مؤثر بر آن در ایران، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. تهران: دانشگاه شهید بهشتی، دانشکده مدیریت و حسابداری.
سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش (بی‌تا). تهران: دبیرخانه شورای عالی انقلاب فرهنگی. قابل بازیابی در:
شریفیان، اسماعیل و ملکی‌پور حرجندی، احسان (1401). چالش‌های پیش روی برنامه‌ها و راهکارهای عملیاتی سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش در بخش تربیت بدنی و ورزش مدارس. پژوهشنامه مدیریت ورزشی و رفتار حرکتی، 18(35): 61-80.
صمدی، معصومه (1400). تبیین چالش‌های اجرای سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش بر اساس روش فراترکیب، سیاستگذاری عمومی، 7(4): 319-330.
عابدی جعفری، حسن؛ تسلیمی، محمدسعید؛ فقیهی، ابوالحسن و شیخ‌زاده، محمد (1390). تحلیل مضمون و شبکه مضامین: روشی ساده و کارآمد برای تبیین الگوهای موجود در داده‌های کیفی، اندیشه مدیریت راهبردی، 5(2): 198-151.
عظیمی، آرین؛ منوریان، عباس؛ پورعزت، علی‌اصغر و راغفر، حسین (1398). شکست در درس‌آموزی از خط‌مشی؛ روایت نقادانه تجربه خصوصی‌سازی در ایران، بهبود مدیریت، 13(3): 81-106.
فاضل، سیدمهدی (1398). بررسی عملکرد وزارت آموزش‌وپرورش در اجرای سند تحول بنیادین، پایان‌نامه کارشناسی ارشد. مرودشت: دانشگاه آزاد اسلامی واحد مرودشت.
فرارو (1404). فاصله واقعی با سند چشم‌اندازه ۲۰ ساله چقدر است؟ 14/05/1404.
فرهیختگان (1402). میزان تحقق برنامه‌های توسعه 30 درصد بوده است، شماره 3890، ص 4، 28/03/1402.
قجری، ناصر؛ مزیدی، محمد و شمشیری، بابک (1399). واکاوی و فهم اهم چالش‌ها و موانع عملی پیش رو در تحقق سند تحول بنیادین با تمرکز بر زیرنظام‌های اصلی آن. پژوهش‌های برنامه درسی، 10(1): 1-33.
قربانی‌زاده، وجه‌الله؛ علامه، سیدمحسن؛ خان‌محمدی، هادی و محمدی سیاهبومی، حمیدرضا (1401). چارچوبی مفهومی برای یادگیری خط‌مشی در حوزه سلامت، خط‌مشی‌گذاری عمومی در مدیریت، 13(47): 17-41.
کرس‌ول، جان دبلیو (1391الف). طرح پژوهش؛ رویکردهای کیفی، کمی و ترکیبی، ترجمه علی‌رضا کیامنش و مریم دانای طوس، تهران: جهاد دانشگاهی، واحد علامه طباطبایی رحمت الله علیه.
کرسول، جان دبلیو (1391ب). طرح پژوهش (رویکردهای کمی، کیفی و شیوه ترکیبی)، ترجمه حسن دانایی‌فرد و علی صالحی، تهران: مهربان‌نشر.
کوه‌پیما رونیزی، سمیه (1397). شناسایی و ارزیابی موانع تحقق اهداف عملیاتی سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش از دیدگاه مدیران و معلمان مدارس استان فارس، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، کاشان: دانشگاه کاشان.
مصلحت (1404). تحقق ۴۰ درصدی سیاست‌های کلی انرژی، 04/09/1404.
مصلحت (1404). دهنوی: مشوق‌های اقتصادی فرزندآوری محقق نشد/ سازوکارهای حمایتی باید اصلاح شود. 21/02/1404.
مهرنیوز (1399). اجرای «سند تحول بنیادین» در آموزش‌وپرورش راضی‌کننده نیست، 22/06/1399.
ندائی، علی‌اکبر (1400). روش‌های یادگیری در سیاستگذاری عمومی، راهبرد سیاسی، 5(4): 135-160.
نوید ادهم، مهدی، راغب، فاطمه (1399). طراحی مدل اجرای سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، فرهنگ در دانشگاه اسلامی، 10(1): 67-84.
نویدپور، فاطمه (1396). شناسایی موانع اجرایی سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش ایران بر مبنای روش‌شناسی کیو، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تبریز: دانشگاه شهید مدنی آذربایجان.
نویدکیا، افسانه (1399). واکاوی اجرای سند تحول بنیادین آموزش‌وپرورش، پایان‌نامه کارشناسی ارشد، تهران: دانشگاه علامه طباطبایی رحمت الله علیه.
Aldridge, J. M., & McLure, F. I. (2023). Preparing Schools for Educational Change: Barriers and Supports – A Systematic Literature Review. Journal of Educational Administration and History, 23(3), 486-511.
Donath, J. L., Lüke, T., Graf, E., Tran, U. S., & Gotz, T. (2023). Does Professional Development Effectively Support the Implementation of Inclusive Education? A Meta-Analysis. Educ Psychol Rev, 35:30.
Lee, S., Hwang, C., & Moon, M. J. (2020). Policy Learning and Crisis Policy-Making: Quadruple-Loop Learning and COVID-19 Responses in South Korea. Policy and Society, 39(3), 363–381.
Leong, C., & Howlett, M. (2022). Policy Learning, Policy Failure, and the Mitigation of Policy Risks: Re-Thinking the Lessons of Policy Success and Failure. Administration & Society, 54(7), 1379-1401.
McLure, F. I., & Aldridge, J. M. (2023). Sustaining Reform Implementation: A Systematic Literature Review. School Leadership & Management, 43(1), 70–98.
Moyson, Stéphane, Scholten, Peter & Weible, Christopher M. (2017). Policy Learning and Policy Change: Theorizing Their Relations from Different Perspectives. Policy and Society, 36(2), 161-177.
Pressman, J. L., & Wildavsky, A. B. (1973). Implementation: How Great Expectations in Washington Are Dashed in Oakland; Or, Why It's Amazing that Federal Programs Work at All, This Being a Saga of the Economic Development Administration as Told by Two Sympathetic Observers Who Seek to Build Morals on a Foundation of Ruined Hopes. Berkeley: University of California Press.
Rose, Richard (1991). What Is Lesson-Drawing? Journal of Public Policy, 11(1): 3-30.
Rose, Richard (2005). Learning from Comparative Public Policy; A Practical Guide. London: Routledge.
Witting, Antje & Moyson, Stéphane (2015). Learning in Post-Recession Framing Contests Changing UK Road Policy. In Nathalie Schiffino, Laurent Taskin, Céline Donis, Julien Raone (eds.), Organizing after Crisis; The Challenge of Learning (pp. 107-129). Brussels: P.I.E. Peter Lang.