سنخ‌شناسی گفتمان‌های سینمای دینی پس از انقلاب اسلامی ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 علوم اجتماعی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه اصفهان، اصفهان، ایران

2 دانشیار گروه علوم اجتماعی دانشگاه اصفهان

3 استادیار جامعه شناسی و عضو هیات علمی دانشگاه اصفهان

4 دانشیار گروه جامعه‌شناسی دانشگاه اصفهان

5 دانشگاه علم و فرهنگ

چکیده

پیامد انقلاب اسلامی به‌مثابه رخدادی سیاسی موجی از تلاش‌ها برای دینی‌سازی و اسلامی کردن زمینه‌های اجتماعی، فرهنگی و هنری بود. یکی از حوزه‌هایی که در ساخت فرهنگی به‌طور کل و سراسری متحول شد و ساخت نهادی آن استحاله یافت؛ نهاد سینما بود. سینما به‌مثابه یک رسانه از آغاز انقلاب ‌چونان یک ابزاری فرهنگی مورد توجه شایان بوده تا از آن به‌عنوان وسیله‌ای برای ترویج دین استفاده گردد. در این پژوهش با مطالعه 44 نمونه از آثار سینمای دینی پس از انقلاب با روش تحلیلِ گفتمان و نشانه‌شناسی گفتمانی تلاش شده است تا به این سؤالات پاسخ داده شود که گفتمان‌های سینمای دینی پس از انقلاب کدام‌اند و چه صورت‌بندی و زمینه‌مندی گفتمانی دارند. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد پس از انقلاب اسلامی متون سینمایی در گفتمان‌های پنج‌گانه‌یِ انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، شهرگریزی و روستاگرایی، فردیت خواهی، تساهُل و تکثرگرایی و بازگشت حلول یافته‌اند. این گفتمان‌ها به‌ترتیب سوژه مطلوب و بهنجار خود با عنوان سوژه قدسی انقلابی، مکان معنا، فردیت‌خواه، تساهل‌گرا و مؤمنِ مُصلحِ مُکلف را آفریده و تکوین داده‌اند. نتایج این مطالعه همچنین مؤید آن است که تخاصم‌ها و ستیز‌های معنایی گفتمان دینداری تساهل و تکثرگرا و گفتمان فردیت‌خواهی با گفتمان انقلاب اسلامی و دفاع مقدس و گفتمان بازگشت محسوس و هویدا است. همچنین بین گفتمان انقلاب اسلامی و دفاع مقدس، شهرگریزی و روستاگرایی و بازگشت همپوشانی‌هایی از حیث دال‌های مشترک موجود است.

کلیدواژه‌ها