تکنولوژی، عاملیت و تصمیم‌

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دکترای فلسفه علم و فنّاوری، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

چکیده

نظریه کنشگر شبکه به‌عنوان یکی از نظریه‌های مهم در مطالعات علم و فنّاوری، از وساطت مصنوعات و عامل‌بودن آنها در کنار انسان‌ها دفاع می‌کند. مصنوعات و انسان‌ها واسطه‌هایی‌اند که ماهیت یکدیگر را تغییر می‌دهند. از این‌رو تصمیم‌ها، کنش‌ها و عاملیت‌های انسان امری وساطت‌شده است، ما «به همراه» مصنوعات تصمیم‌ خواهیم گرفت و کنش خواهیم کرد نه «به وسیله» آنها. تصمیم برخاسته از یک ذات ایزوله انسانی نیست و عاملیت و کنش تنها متعلق به انسان نیست بلکه بر روی شبکه‌ای اجتماعی ـ فنی از انسان و مصنوعات توزیع می‌شود. این رویکرد مسائلی را در مورد رابطه مصنوعات با انسان و عاملیت و تصمیم‌گیری انسان‌ها ایجاد می‌کند؛ از جمله اینکه آیا عاملیت توزیع‌شده و واسطه‌بودن مصنوعات، قصدیت و اراده را از انسان سلب نمی‌کند؟، آیا به مصنوعات قصدیت نمی‌دهد؟ چه بر سر مسئولیت‌های اخلاقی و حقوقی انسان می‌آید؟ آیا به‌تبع عاملیت توزیع‌شده، مسئولیت نیز بر روی مصنوعات توزیع می‌شود؟! اینها مسائلی است که در این مقاله به آنها خواهیم پرداخت. ما با دفاع از موضع نظریه کنشگر شبکه، نشان خواهیم داد که نگاه شبکه‌ای و متقارن به مصنوعات و واسطه و عامل دانستن آنها، نه از انسان‌ها سلب قصدیت می‌کند نه لزوماً به مصنوعات قصدیت می‌دهد و همچنین پیامد‌های غیرشهودی‌ در باب مسئولیت را به همراه ندارد.

کلیدواژه‌ها


1. شریف‌زاده، رحمان و غلامحسین مقدم حیدری. (1394). خروج از دوگانگی تکنولوژی خودمختار و تکنولوژی به‌مثابه وسیله صرف؛ براساس دیدگاه برنو لاتور. مجله فلسفه علم. سال پنجم. شماره اول.

2. Borgmann, A. (1984). Technology and the Character of Contemporary Life: A Philosophical Inquiry. Chicago, Ill: University of Chicago Press.
3. Callon, M. & J. Law. (1995). Agency and the Hybrid "Collectif". South Atlantic Quarterly. 94 (2).
4. Collingridge, D. (1980). The Social Control of Technology. London: Frances Printer.
5. Ellul, J. (1964). The Technological Society. New York: Vintage.
6. Heidegger, M. (1977). The Question Concerning Technology and Other Essays. New York.
7. Ingold, T. (2008). When ANT Meets SPIDER: Social Theory for Arthropods. Material Agency. C. Knappett & L. Malafouris (Eds.). Springer US: 209-215.
8. Latour, B. (1990). Post Modern? No, Simply Amodern! Steps Towards an Anthropology of Science Studies. History and Philosophy of Science. 21 (1).
9. Latour, B. (1991). Technology Is Society Made Durable. in a Sociology of Monsters: Essays on Power, Technology and Domination. pp. 103-131.
10. Latour, B. (1993a). The Pasturization of France. Cambridge, Mass: Harvard University Press.
11. Latour, B. (1993b). We Have Never Been Modern. Cambridge, Mass: Harvard University Press.
12. Latour, B. (1994). Pragmatogonies: A Mythical Account of How Humans and Nonhumans Swap Properties American Behavioral Scientist. Vol. 37. No 6.
13. Latour, B. (1996 a). On Actor-Network Theory. A few Clarifications Plus more than a few Complications. Soziale Welt. Vol. 47.
14. Latour, B. (1996 b). Do Scientific Objects Have a History? Pasteur and Whitehead in a Bath of Lâctic Acid, Common Knowledge. Vol. 5. No. 1.
15. Latour, B. (1999). Pandora’s Hope, Essays on the Reality of Science Studies. Cambridge, Mass: Harvard University Press.
16. Latour, B. (2002). Morality and Technology. The End of the Means, Theory, Culture, and Society. Vol. 19. No. 5.
17. Latour, B. (2004). Politics of Nature, How to Bring Science into Democracy. Translated by Catherine Porter. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts. London: England.
18. Latour, B. (2005). Reassembling the Social: An Introduction to Actor-Network Theory. Oxford: Oxford University Press.
19. Latour, B. (2013). An Enquiry into Modes of Existence; An Anthropology of the Moderns. Harvard University Press, Cambridge, Massachusetts. London: England.
20. Latour, B. & M. Callon. (1992). Don’t Throw the Baby Out with the Bath School!. in a Pickering (Ed.), Science as Practice and Culture. Chicago: Chicago University.
21. Mitcham, C. & K. Waelbers. (2009). Technology and Ethics: Overview, In A Companion to the Philosophy of Technology, Technological Condition. J. K. B. Olsen (ed.). S. A. Pedersen & V. F. Hendricks.
22. Whittle, A. & A. Spicer (2008). Is Actor Network Theory Critique?. Organization Studies 29 (4): 611-629.